Pierwsze spotkanie z Muzeum Północno‑Mazowieckim w Łomży robi wrażenie już z zewnątrz – nowa siedziba przy ulicy Dwornej 22C, na rogu z Giełczyńską, wpisuje się w historyczną zabudowę śródmieścia, a jednocześnie zapowiada nowoczesne podejście do opowiadania o przeszłości regionu. Rozległa bryła, duże przeszklenia i wyraźnie zaznaczone wejście od strony ulicy sprawiają, że budynek wygląda bardziej jak współczesne centrum kultury niż „klasyczne” muzeum z gablotami pamiętającymi czasy PRL-u.

W środku od razu czuć skalę tego miejsca – łącznie 1550 m² powierzchni użytkowej, w tym kilkaset metrów nowoczesnej przestrzeni ekspozycyjnej, pozwala spokojnie zaplanować tu co najmniej kilka godzin zwiedzania. Wrażenie robią już same ciągi komunikacyjne: szerokie korytarze, czytelne oznaczenia, wygodne przejścia między kondygnacjami oraz dostosowanie budynku do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, co wciąż nie jest standardem w muzeach średniej wielkości.

Historia muzeum – od skromnego mieszkania do nowoczesnej instytucji

Patrząc na dzisiejsze Muzeum Północno‑Mazowieckie trudno uwierzyć, że wszystko zaczęło się od niewielkiego mieszkania przy alei Legionów 18, gdzie 14–15 marca 1948 roku otwarto pierwszą ekspozycję stałą poświęconą kulturze i przyrodzie północno‑wschodniego Mazowsza. Zasób początkowy stanowiły głównie zbiory przejęte po Stacji Naukowo‑Badawczej i Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie, co od początku ukierunkowało profil placówki na dokumentowanie dziedzictwa Kurpiowszczyzny i regionu nadnarwiańskiego.

W kolejnych dekadach muzeum wielokrotnie zmieniało siedziby – od lokalu w budynku Domu Kultury przy ulicy Sadowej 5, po długi okres funkcjonowania w zabytkowym „Domu Pastora” przy ulicy Krzywe Koło 1, który przez lata stanowił najbardziej rozpoznawalną wizytówkę instytucji. Dopiero przenosiny w 2006 roku do obecnego, znacznie większego budynku przy ulicy Dwornej otworzyły drogę do prawdziwie nowoczesnej aranżacji wystaw, rozbudowy kolekcji i prowadzenia intensywnej działalności edukacyjnej na pograniczu województw podlaskiego i mazowieckiego.

Rozwój zbiorów i struktura działów

Przez dekady w zbiorach muzeum zgromadzono około 25 tysięcy eksponatów, które uporządkowano w kilka wyspecjalizowanych działów: archeologiczny, etnograficzny, historyczny, numizmatyczny oraz dział sztuki, uzupełniane archiwaliami, fotografiami i dokumentami życia społecznego. Taki podział od razu przekłada się na sposób zwiedzania – widać, że kolekcje nie są przypadkową mozaiką pamiątek, lecz konsekwentnie budowaną opowieścią o regionie, jego mieszkańcach i przemianach cywilizacyjnych nad Narwią.

Szczególnie wyraźnie widać to w działalności wystawienniczej: muzeum każdego roku przygotowuje kilkanaście wystaw czasowych, często we współpracy z innymi instytucjami, w tym Instytutem Pamięci Narodowej w Białymstoku, co pozwala włączać lokalną perspektywę w szerszy kontekst historii Polski. Jednocześnie dbałość o dokumentowanie bieżących wydarzeń i zjawisk sprawia, że nie jest to wyłącznie „magazyn przeszłości”, ale miejsce, które cały czas dopisuje kolejne rozdziały historii północnego Mazowsza.

Wystawy stałe – podróż przez wieki nad Narwią

Zwiedzanie Muzeum Północno‑Mazowieckiego najlepiej zacząć od ekspozycji stałych w głównym budynku, które prowadzą przez dzieje regionu od najdawniejszych śladów osadnictwa po czasy II wojny światowej. To właśnie tutaj, na dużej powierzchni ekspozycyjnej, można zobaczyć jak z warstwa na warstwę nakładają się kolejne epoki – od prostych narzędzi z okresu kultury łużyckiej po finezyjne przedmioty z „złotego wieku” Łomży w XV–XVI wieku.

Najważniejszym szkieletem narracji jest wystawa historyczno‑archeologiczna „Łomża – wędrówka przez wieki”, gdzie kolejne sale budują obraz miasta i okolic w oparciu o znaleziska archeologiczne, dawne mapy, dokumenty i ikonografię. W tym miejscu szczególnie mocno czuć, że Łomża nie jest anonimowym punktem na mapie, lecz miastem, które przez wieki funkcjonowało jako ważny ośrodek handlowy i administracyjny nad szeroką doliną Narwi.

Kurpiowskie dziedzictwo – rzeźby, stroje, codzienność

Jednym z najbardziej poruszających fragmentów ekspozycji jest część etnograficzna, poświęcona głównie kulturze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. W salach poświęconych sztuce ludowej od razu przyciągają uwagę rzeźby świętych i patronów pochodzące z przydrożnych kapliczek i krzyży – tworzone od końca XVIII do początku XX wieku, często przez anonimowych twórców, emanują prostotą i jednocześnie niezwykłą ekspresją.

Obok rzeźb znajdują się tradycyjne stroje kurpiowskie, elementy wyposażenia chat, narzędzia rolnicze i rzemieślnicze, a także przykłady wycinanek, haftów i innych form rękodzieła, które niegdyś stanowiły naturalny element codzienności, a dziś są symbolem regionalnej tożsamości. Chodząc między gablotami, ma się wrażenie, że za każdą zapaską, kapeluszem czy skrzynią posagową stoi konkretna historia – rodziny, wsi, zwyczaju – a muzeum tylko dyskretnie pomaga ją odczytać.

„Bursztyn z dorzecza Narwi” – lokalny skarb w szerszej perspektywie

Na osobną uwagę zasługuje stała wystawa „Bursztyn z dorzecza Narwi”, która pokazuje, jak ten kojarzony głównie z wybrzeżem Bałtyku surowiec obecny bywał także w głębi lądu, w rejonie łomżyńskim. Ekspozycja łączy prezentację surowych brył bursztynu, gotowych wyrobów oraz znalezisk archeologicznych, pozwalając zrozumieć rolę, jaką odgrywał w dawnym handlu i życiu codziennym mieszkańców regionu.

Dzięki czytelnym opisom i przemyślanej aranżacji można prześledzić drogę bursztynu – od naturalnych skupisk po warsztaty rzemieślników – oraz zobaczyć, jak zmieniały się mody i techniki obróbki na przestrzeni stuleci. Wrażenie robi także sposób wyeksponowania kamieni: podświetlone bryły pokazują pełnię barw i inkluzji, przez co trudno oderwać wzrok od najciekawszych okazów.

Wystawy czasowe i Galeria Sztuki Współczesnej

Oprócz stałych ekspozycji Muzeum Północno‑Mazowieckie prowadzi bardzo aktywną działalność wystawienniczą, regularnie organizując wystawy czasowe poświęcone zarówno historii, jak i sztuce, lokalnym zjawiskom oraz tematom ogólnopolskim. Część z nich osadzona jest mocno w realiach Łomży i regionu – jak ekspozycje poświęcone komunikacji miejskiej, lokalnym legendom czy przemianom przestrzeni miejskiej – inne natomiast przyciągają nazwiskami artystów, cyklami fotograficznymi czy tematyką współczesną.

Integralną częścią muzeum jest Galeria Sztuki Współczesnej, działająca jako oddział instytucji i skupiająca się na prezentacji prac artystów współczesnych, w tym twórców związanych z regionem. W galerii odbywają się zarówno wystawy indywidualne, jak i zbiorowe, a także warsztaty i spotkania z twórcami, dzięki czemu miejsce to funkcjonuje jako żywy punkt na artystycznej mapie Łomży, a nie tylko „dopisek” do muzeum historycznego.

Edukacja, warsztaty i oferta dla dzieci

Muzeum bardzo konsekwentnie rozwija program edukacyjny, kierując go do różnych grup wiekowych – od przedszkolaków po seniorów. W praktyce oznacza to bogatą ofertę lekcji muzealnych, warsztatów plastycznych, spotkań tematycznych, a także specjalnych programów organizowanych choćby w czasie ferii i wakacji, które łączą zwiedzanie z działaniami twórczymi.

Przykładem może być program wakacyjny, w ramach którego dzieci uczestniczą w warsztatach lepienia z gliny, zajęciach związanych z lokalnymi legendami, konkursach plastycznych czy tworzeniu małych wystaw z własnych prac. Tego typu działania sprawiają, że muzeum przestaje kojarzyć się z „cichą salą z gablotami”, a zaczyna być miejscem spotkań, zabawy i doświadczeń twórczych, do którego chętnie wracają zarówno najmłodsi, jak i ich opiekunowie.

Atmosfera zwiedzania i aranżacja przestrzeni

Jednym z pierwszych odczuć w czasie zwiedzania jest wrażenie dobrze przemyślanej, narracyjnej trasy: przejścia między salami prowadzą naturalnie od wątków archeologicznych, przez historię miasta, po kulturę ludową i sztukę, bez poczucia chaosu czy przeładowania. W wielu miejscach zamiast klasycznego układu „gablota plus podpis” pojawiają się większe plansze, rekonstrukcje i tematyczne aranżacje, które pozwalają bardziej „wejść” w klimat epoki – czy to będzie dawna izba kurpiowska, czy fragment mieszczańskiego wnętrza.

Istotną rolę odgrywa także oświetlenie, subtelnie podkreślające ważniejsze eksponaty, oraz spokojna, stonowana kolorystyka ścian, dzięki której wzrok nie męczy się nawet przy dłuższym zwiedzaniu. Dodatkowo w wybranych częściach muzeum można korzystać z audioprzewodników, co daje możliwość spokojnego wsłuchania się w opowieść i dopasowania tempa zwiedzania do własnych preferencji.

Muzeum jako instytucja regionalna

Muzeum Północno‑Mazowieckie pełni rolę nie tylko lokalnego, ale i regionalnego centrum dokumentacji – jego statutowy obszar działania obejmuje tereny zarówno województwa podlaskiego, jak i mazowieckiego, co widać w doborze tematów wystaw i projektów badawczych. Instytucja prowadzi własne badania naukowe, publikuje opracowania, współpracuje z innymi muzeami oraz placówkami naukowymi, a także angażuje się w projekty związane z ochroną dziedzictwa materialnego i niematerialnego.

Znacząca jest również współpraca z Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku, dzięki której do Łomży trafiają ekspozycje i projekty edukacyjne dotyczące najnowszej historii Polski, w tym okresu II wojny światowej oraz PRL. Dzięki temu muzeum staje się miejscem poważnej, często trudnej rozmowy o przeszłości, a nie tylko przystankiem turystycznym na trasie wycieczki.

Informacje praktyczne dla odwiedzających

Muzeum Północno‑Mazowieckie w Łomży znajduje się przy ul. Dworna 22C, 18‑400 Łomża, w ścisłym centrum miasta, w zasięgu krótkiego spaceru od Starego Rynku, katedry i głównych przystanków komunikacji miejskiej. Do muzeum łatwo dotrzeć pieszo z większości punktów śródmieścia, a w okolicy dostępne są miejsca parkingowe przy ulicach Dwornej i Giełczyńskiej oraz na pobliskich parkingach miejskich.

Muzeum jest nieczynne w poniedziałki; we wtorki, czwartki i piątki otwarte jest w godzinach 8.00–16.00, w środy – od 9.00 do 17.00 w sezonie letnim (1 maja – 30 września) lub 8.00–16.00 poza sezonem, natomiast w soboty i niedziele zwiedzanie możliwe jest w godzinach 10.00–16.00. Aktualne godziny zawsze warto sprawdzić przed wizytą, ponieważ w przypadku wydarzeń specjalnych lub zmian organizacyjnych mogą pojawić się czasowe modyfikacje.

Cennik biletów jest przejrzysty: bilet normalny kosztuje 15 zł, bilet ulgowy 12 zł, a taka sama cena obowiązuje posiadaczy Ogólnopolskiej Karty Dużej Rodziny i Ogólnopolskiej Karty Seniora; co ważne, w czwartki wstęp do muzeum jest bezpłatny. Łomżyńska Karta Mieszkańca uprawnia do zniżki od 20 do 50% w zależności od posiadanego pakietu, warto więc mieć ją przy sobie podczas zakupu wejściówek.

Bilet wstępu obejmuje zwiedzanie wszystkich wystaw stałych, a odrębne bilety funkcjonują przy wystawach czasowych – ich ceny są zbliżone (15 zł normalny, 12 zł ulgowy), dzięki czemu można spokojnie zaplanować kompleksową wizytę w muzeum bez konieczności znacznego obciążania budżetu. Rezerwacji biletów, lekcji muzealnych i warsztatów można dokonywać telefonicznie pod numerem 86 216 28 16 lub za pomocą kontaktu podanego na stronie internetowej muzeum.

Podsumowanie – muzeum, do którego warto wracać

Muzeum Północno‑Mazowieckie w Łomży jest jednym z tych miejsc, które wyraźnie pokazują, jak wiele może opowiedzieć o sobie miasto położone „z dala od głównych szlaków”, jeśli tylko dać mu przestrzeń i język do snucia własnej historii. Połączenie nowoczesnej siedziby, bogatych zbiorów, przemyślanych wystaw oraz szerokiej działalności edukacyjnej sprawia, że wizyta nie ogranicza się do krótkiego przejścia między gablotami, lecz zamienia się w pełnoprawną podróż przez wieki nad Narwią.

To miejsce, w którym archeologia sąsiaduje z kurpiowską sztuką ludową, lokalne dzieje spotykają się z wielką historią, a sztuka współczesna dialoguje z tradycją, tworząc spójny i angażujący obraz regionu. Dzięki rozsądnej polityce biletowej, dogodnej lokalizacji i ofercie dostosowanej do różnych grup wiekowych muzeum świetnie sprawdza się zarówno jako punkt obowiązkowy przy pierwszej wizycie w Łomży, jak i jako przestrzeń, do której można wielokrotnie wracać, odkrywając za każdym razem inny fragment północno‑mazowieckiej opowieści.