W niewielkim miasteczku Stawiski, na Wysoczyźnie Kolneńskiej w północno-wschodniej Polsce, stoi murowany kościół pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego. To budowla z początku XIX wieku, która przez ponad 60 lat służyła Franciszkanom, a dziś stanowi centrum życia religijnego lokalnej społeczności. Warto tu zajrzeć nie tylko ze względu na architekturę późnobarokową, ale też ze względu na historię naznaczoną pożarami, wojnami i zaborami.

Historia kościoła – od drewnianych kaplic do murowanej świątyni

Pierwsza świątynia w Stawiskach powstała jeszcze w XVII wieku. Był to drewniany kościół wybudowany przez dziedzica Andrzeja Węgierskiego, który spłonął podczas najazdu szwedzkiego. Fortunat Zamoyski postanowił odbudować sanktuarium i sprowadził do miasta zakon Franciszkanów. W 1691 roku wybudowano kolejny drewniany kościół pod wezwaniem św. Fortunata wraz z klasztorem, który formalnie ufundowano w 1697 roku.

Zamoyski planował budowę murowanego kompleksu klasztornego, ale zmarł w 1698 roku, pozostawiając zapis testamentowy na ten cel. Budowa ruszyła dopiero niemal sto lat później – klasztor ukończono w 1791 roku, a do wzniesienia kościoła przystąpiono w 1813 roku. Prace trwały pięć lat i zakończyły się w 1818 roku, choć bez wież, które dodano dopiero później.

Architektem był Teodor Seyfried, który zaprojektował świątynię w stylu późnego baroku. Fundatorem budowy był Antoni Bykowski, ówczesny właściciel dóbr Stawiski. Kościół poświęcono w 1822 roku, a patronem został św. Antoni Padewski.

W 1864 roku, po Powstaniu Styczniowym, car wydał ukaz kasujący klasztor franciszkański w Stawiskach. Zakonnicy zostali usunięci w 1867 roku za poparcie powstania, a połowę budynku klasztornego przekształcono na cele świeckie – mieściły się tam koszary, a później szkoła.

Architektura – bazylikowa świątynia z dwiema wieżami

Kościół w Stawiskach to trójnawowa budowla bazylikowa, murowana, utrzymana w stylu późnobarokowym. Charakterystyczne są dwie wysokie wieże, które zwieńczają fasadę. Wieże dobudowano dopiero w 1927 roku, ale ich losy okazały się burzliwe – podczas II wojny światowej zostały zniszczone, a w latach 1951-1952 odbudowano je tylko częściowo. Ostateczną rekonstrukcję przeprowadzono w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, a prace kontynuowano do 2008 roku pod kierunkiem proboszcza Mieczysława Gołaszewskiego.

Wnętrze składa się z nawy głównej, dwóch naw bocznych oraz prezbiterium. Po bokach prezbiterium znajdują się dwie zakrystie, a nad wejściem wznosi się chór organowy. W latach 1990-2008 przeprowadzono gruntowny remont – odnowiono fundamenty, wzniesiono nową nastawę ołtarzową, wyremontowano ołtarze boczne i stacje drogi krzyżowej.

Co zobaczyć we wnętrzu świątyni

Głównym elementem wyposażenia jest ołtarz główny z nową nastawą, która powstała podczas ostatnich prac remontowych. Zachowały się też ołtarze boczne, które przeszły renowację. Stacje drogi krzyżowej, również odnowione, przypominają o franciszkańskiej tradycji miejsca.

Kościół zachował układ typowy dla budowli bazylikowych z okresu baroku – wysoka nawa główna dominuje nad niższymi nawami bocznymi, co widać szczególnie z zewnątrz. Pierwotnie okna nawy były zamurowane, a całość przykrywał jeden dach, ale współczesne prace przywróciły świątyni bardziej reprezentacyjny wygląd.

Warto zwrócić uwagę na bryłę budynku dawnego klasztoru, który przylega do kościoła. Choć dziś pełni funkcję plebanii, można dostrzec ślady jego pierwotnego przeznaczenia. Około 1935 roku przerobiono kilka cel na piętrze na salę teatralną, a wyburzono łącznik między klasztorem a kościołem, by umożliwić przejście procesji.

Parafia Stawiski – ponad 120 lat tradycji

Parafia powstała 5 maja 1903 roku przy pofranciszkańskim kościele. Erygował ją administrator diecezji sejneńskiej, ksiądz prałat Józef Antonowicz. Wcześniej kościół funkcjonował jako filia parafii w Porytach. Do nowej parafii włączono miejscowości z kilku okolicznych parafii – z Porytów, Roman, Dobrzyjałowa, Grabowa i Lachowa. W jej skład weszły między innymi miasto Stawiski oraz wsie: Barżykowo, Budy Stawiskie, Cedry, Chmielewo, Cwaliny, Karwowo, Koziki, Kuczyny, Laskowiec, Michny, Rogale, Rostki, Skroda Mała, Tafiły i Zabiele.

Pierwotnie kościół należał do diecezji płockiej, a w 1818 roku przyłączono go do diecezji sejneńsko-augustowskiej. Od 1925 roku parafia wchodzi w skład diecezji łomżyńskiej, dekanatu Jedwabne.

Stawiski leżą na Wysoczyźnie Kolneńskiej, z terenu parafii wypływają dwie rzeki – Dzierzbia, która ma źródła w pobliżu wsi Cedry, oraz Skroda, wpływająca do Pisy, prawego dopływu Narwi.

Dla kogo to miejsce

Kościół w Stawiskach zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii. To dobry punkt na trasie przez północno-wschodnią Polskę, szczególnie dla osób zwiedzających mniejsze miasta regionu. Nie jest to miejsce oblegane przez turystów, więc można spokojnie obejrzeć wnętrze i pospacerować po okolicy.

Warto połączyć wizytę z krótkim przystankiem w samych Stawiskach – to niewielkie miasteczko z kilkoma zabytkami. W pobliżu znajduje się też cmentarz parafialny oraz starszy cmentarz, oba dostępne dla zwiedzających.

Informacje praktyczne – jak dojechać i ile czasu poświęcić

Kościół znajduje się przy ulicy Łomżyńskiej 1 w centrum Stawisk, w powiecie kolneńskim w województwie podlaskim. Do miasta można dojechać z Łomży (około 30 km), Kolna (około 15 km) czy Białegostoku (około 80 km). Najwygodniej przemieszczać się samochodem, choć istnieją też połączenia autobusowe.

Zwiedzanie kościoła jest bezpłatne, jak w przypadku większości czynnych świątyń. Warto pamiętać, że to miejsce kultu, więc wejście jest możliwe poza czasem nabożeństw lub z zachowaniem odpowiedniej ciszy podczas mszy świętych. Godziny otwarcia nie są ściśle określone – kościół jest zazwyczaj otwarty w ciągu dnia, szczególnie rano i wieczorem.

Na zwiedzenie samego kościoła wystarczy 20-30 minut. Jeśli ktoś chce spokojnie obejrzeć wnętrze, przejść się po okolicy i odwiedzić cmentarz, warto zaplanować około godziny.

Dojazd samochodem jest bezproblemowy, w centrum miasta można zaparkować bez większych trudności. Stawiski to niewielka miejscowość, więc orientacja w terenie nie sprawia problemów – kościół z wysokimi wieżami widać z daleka.