Kościół Krzyża Świętego w Przytułach to modernistyczna świątynia z połowy XX wieku, która mimo swojego młodego wieku trafiła do rejestru zabytków województwa podlaskiego. Wzniesiona z łamanego kamienia polnego i cegły, góruje na wzgórzu w niewielkiej miejscowości w powiecie łomżyńskim. To przykład powojennej architektury sakralnej, która łączy nowoczesną formę z nawiązaniami do romanizmu i gotyku.

Świątynia powstała w latach 1950-1960, zastępując drewniany kościół zniszczony podczas II wojny światowej w 1941 roku. Budowę rozpoczął ksiądz Stanisław Skrodzki, a ukończył ksiądz Lucjan Steć. Projekt stworzył Stanisław Bukowski – czołowy powojenny architekt Białegostoku, znany przede wszystkim z zamiłowania do architektury zabytkowej.

Architektura kościoła w Przytułach – połączenie epok

Budowla robi wrażenie już z daleka. Trójnawowa świątynia mierzy 45 metrów długości i 15 metrów szerokości, a jej wieża sięga 30 metrów. Wnętrze wznosi się na 13 metrów do sklepienia. Materiał budowlany – łamany kamień polny w połączeniu z cegłą użytą w narożach, zwieńczeniach i glifach okiennych – nadaje całości surowy, monumentalny charakter.

Rzut poziomy opiera się na prostokącie z niewielkim transeptem. Od zachodu znajduje się prezbiterium zamknięte trójbocznie, po obu jego stronach stoją dwukondygnacyjne zakrystie na planie kwadratu. W północnym aneksie wmurowano kamień z datą 1950 i monogramem projektanta – ciekawy detal dla miłośników historii architektury.

Dominującym motywem dekoracyjnym jest „motyw schodkowy” zastosowany konsekwentnie w szczytach, blendach, zwieńczeniu portalu i naczółkach okien. Ten element powtarza się w całej bryle budynku, tworząc spójną kompozycję.

Architektura świątyni przywodzi na myśl zarówno romańską surowość, jak i gotyckie „schodkowe” szczyty. Wnętrze skomponowane jako hala oraz przysadziste proporcje obiektu to świadome nawiązania do stylów historycznych, przetworzone przez pryzmat modernizmu lat 50. XX wieku.

Historia parafii i poprzednie świątynie

Parafia pod wezwaniem Krzyża Świętego została założona około 1436 roku z fundacji księcia mazowieckiego Władysława. To jedna z najstarszych parafii w regionie – w 1541 roku król Zygmunt August potwierdził przywilej fundacyjny dla wsi Kiełczewo, dzisiejszych Przytuł.

Pierwsza drewniana świątynia spłonęła podczas wojen szwedzkich w XVII wieku. W 1656 roku wybudowano kolejny drewniany kościół, który przetrwał ponad sto lat. W 1770 roku wzniesiono nową świątynię – również drewnianą, ale na murowanym fundamencie, z trzema nawami oświetlanymi przez 10 dużych i 4 małe okna. Dach pokrywał gont, a w 1880 roku dobudowano wieżę.

Ta drewniana budowla przetrwała do 1941 roku, kiedy spłonęła podczas wycofywania się wojsk rosyjskich. Po wojnie nabożeństwa odprawiano najpierw w kaplicy cmentarnej, potem w tymczasowej kaplicy urządzonej w budynku gospodarczym, aż do momentu wybudowania obecnej murowanej świątyni.

Stanisław Bukowski – architekt z pasją do zabytków

Projektant kościoła w Przytułach to postać zasługująca na uwagę. Stanisław Bukowski urodził się w 1904 roku w Rypinie, studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej ukończył w 1933 roku. Potem wyruszył w trzyletnią podróż po Europie w ramach stypendium, co niewątpliwie wpłynęło na jego wrażliwość architektoniczną.

Po wojnie Bukowski stał się jednym z najważniejszych architektów Białegostoku – większość budynków w centrum miasta powstała według jego projektów. Bliska jego sercu była przede wszystkim architektura zabytkowa, co widać w projekcie kościoła w Przytułach – nowoczesna forma świadomie nawiązuje do historycznych wzorców.

Dlaczego warto odwiedzić kościół w Przytułach

To miejsce zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury modernistycznej i historii budownictwa sakralnego. Rzadko kiedy można spotkać w Polsce budynek sakralny z połowy XX wieku wykonany z łamanego kamienia – to technika kojarzona raczej z średniowieczem. Połączenie tradycyjnego materiału z modernistyczną formą daje nietypowy efekt.

Usytuowanie świątyni na wysokim wzgórzu dodaje jej malowniczości. Z daleka widać charakterystyczną bryłę ze schodkowymi szczytami. Wnętrze – halowe, przestronne – różni się od typowych powojennych kościołów. Nie jest to konsekrowana świątynia, co stanowi dodatkową ciekawostkę historyczną.

We wrześniu 2021 roku kościół został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa podlaskiego – mimo że ma zaledwie około 60 lat. Decyzję podjęto ze względu na wartości historyczne i artystyczne oraz osobę projektanta.

Dla kogo to miejsce

Kościół w Przytułach to przede wszystkim cel dla osób interesujących się architekturą XX wieku i historią Podlasia. Nie jest to typowa atrakcja turystyczna z przewodnikami i biletami wstępu – to działający kościół parafialny. Warto zajrzeć tu podczas podróży po mniej uczęszczanych zakątkach województwa podlaskiego, szczególnie jeśli planuje się trasę przez powiat łomżyński.

Obiekt docenią też miłośnicy fotografii architektury – surowa faktura kamienia, powtarzające się motywy schodkowe i lokalizacja na wzgórzu dają ciekawe możliwości kadrowania. Osoby zainteresowane historią lokalną znajdą tu punkt odniesienia do dziejów regionu – od XV-wiecznej fundacji przez wojny szwedzkie, po odbudowę po II wojnie światowej.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Kościół znajduje się w Przytułach przy ulicy Kościelnej 9, w gminie Przytuły, powiecie łomżyńskim. Dojazd samochodem z Łomży zajmuje około 20-25 minut (droga wojewódzka 677). Z Białegostoku to około godziny jazdy.

Jako czynny kościół parafialny, świątynia jest otwarta podczas nabożeństw. Msze święte w niedzielę odbywają się o godzinie 9:00 i 11:30, w dni powszednie o 8:00, a w środy i piątki dodatkowo o 16:00. Poza czasem nabożeństw warto skontaktować się z proboszczem – kontakt dostępny na stronie parafii parafiaprzytuly.pl.

Zwiedzanie nie wymaga zakupu biletu – to miejsce kultu religijnego, nie muzeum. Należy pamiętać o odpowiednim zachowaniu i stroju. Na wizytę wystarczy 20-30 minut, chyba że planuje się dłuższe oglądanie detali architektonicznych lub fotografowanie.

Przy kościele znajduje się cmentarz grzebalny z murowaną kaplicą, a przed świątynią stoi żelazny krzyż na granitowym cokole z datą 1891 roku – pozostałość po poprzedniej, drewnianej świątyni. Warto zwrócić uwagę na te elementy podczas wizyty.

Odpusty parafialne przypadają w uroczystość Podwyższenia Krzyża Świętego, Znalezienia Krzyża Świętego oraz Matki Bożej Królowej Świata – w tych dniach można zobaczyć świątynię wypełnioną wiernymi i poczuć atmosferę lokalnej wspólnoty.