Fort I w Piątnicy to najlepiej zachowany element carskiej Twierdzy Łomża, budowanej przez Rosjan pod koniec XIX wieku. Leży przy drodze z Łomży do Drozdowa, kilka kilometrów od centrum miasta, i stanowi fragment większego kompleksu trzech fortów połączonych wałami i fosami. To miejsce dla tych, którzy chcą zobaczyć prawdziwe fortyfikacje z epoki, bez przeróbek na muzeum z przewodnikami i biletami – zwiedzanie odbywa się na własną rękę.

Warto tu zajrzeć przede wszystkim ze względu na skalę i autentyczność. Fort nie został przerobiony na atrakcję turystyczną w klasycznym sensie, więc zachował surowy charakter. Betonowe koszary, podziemne korytarze, fosy i wały – wszystko to można obejrzeć z bliska, choć trzeba liczyć się z tym, że obiekt wymaga ostrożności podczas zwiedzania.

Historia Twierdzy Łomża i fortów w Piątnicy

Budowę Twierdzy Łomża rozpoczęto w 1887 roku. Car chciał zabezpieczyć przeprawę przez Narew i szlaki komunikacyjne prowadzące przez Łomżę – ówczesną stolicę guberni. Chodziło głównie o obronę przed Prusami Wschodnimi, które były tuż za granicą. Projekt przewidywał pięć fortów: dwa na lewym brzegu Narwi koło Łomży (Fort IV i V) oraz trzy na prawym brzegu w okolicach Piątnicy (Fort I, II i III).

Początkowo były to ziemne reduty z drewnianymi schronami. Później, w kolejnych latach, forty w Piątnicy rozbudowano o betonowe elementy – koszary szyjowe, kaponiery, schrony pogotowia bojowego. Głównym budowniczym był generał Aleksiej Szoszin. Forty oznaczono numerami 1, 2, 3, a następnie przemianowano zgodnie z rosyjskim alfabetem na A, B, W.

Co ciekawe, obiekty w Piątnicy nie zostały zbudowane jako oddzielne, klasyczne forty, ale połączono je w ciągły pas obrony. Wały, fosy, osłonięta droga do przerzutu wojsk, schrony – wszystko tworzyło jednolity kompleks obronny odległy o około 1,5 km od przeprawy przez Narew. Prawy kraniec opierał się o bagna nadrzeczne, lewy o samą rzekę.

W 1909 roku podjęto decyzję o kasacji twierdzy. Na szczęście nie przystąpiono do wyburzania fortyfikacji – jedynie zaprzestano dalszej rozbudowy. Dzięki temu forty przetrwały do dziś.

Rola fortów podczas kampanii wrześniowej 1939 roku

W 1939 roku Wojsko Polskie wzmocniło fortyfikacje, budując na wałach 12 małych schronów ze stanowiskami broni maszynowej. Umocnienia w Piątnicy były głównym punktem oporu podczas bitwy pod Łomżą – jednej z bitew kampanii wrześniowej. Polscy żołnierze powstrzymywali ataki niemieckie aż do momentu zagrożenia okrążeniem.

Wcześniej forty służyły też w 1920 roku podczas wojny polsko-bolszewickiej. W I wojnie światowej Rosjanie wykorzystywali je jako bazę wypadową na Prusy Wschodnie i miejsce koncentracji wojsk. Mimo że nie odegrały decydującej roli w działaniach wojennych, ich znaczenie strategiczne było nie do przecenienia.

Co można zobaczyć w Forcie I

Fort I to obiekt o asymetrycznym narysie, z zachowanymi betonowymi koszarami szyjowymi i kojcem skarpowym. Wały i fosy są widoczne, choć miejscami zniekształcone przez czas i działalność człowieka. Od strony południowo-zachodniej otwiera się szeroki plac koszarowy między ziemną działobitną a szyją fortu. W wale prowadzącym w stronę Narwi znajdują się betonowe kazamaty.

Zwiedzający mogą wejść do środka i zobaczyć betonowe konstrukcje grubości od 1,5 do 2 metrów. Podziemne korytarze (poterny) łączące poszczególne elementy fortu są dostępne, choć wymaga to ostrożności – brak oświetlenia i niektóre fragmenty są w złym stanie. Można dotrzeć do różnych pomieszczeń, w tym do latryn, kuchni czy schronów.

Stanowiska ogniowe znajdowały się na wałach, w rogach fos i na dziedzińcu fortu. Forty były przygotowane do obrony okrężnej – posiadały własne kuchnie, piekarnie, ujęcie wody, piecowe ogrzewanie i spalinowy agregat prądotwórczy. Załoga fortu składała się z 4 kompanii piechoty i 4 baterii artylerii.

Legendy głoszą, że forty w Piątnicy były połączone podziemnym tunelem biegnącym pod Narwią z klasztorem ojców kapucynów w Łomży. Do dziś nikt nie potwierdził ani nie obalił tej historii.

Dla kogo jest Fort I w Piątnicy

To miejsce przede wszystkim dla miłośników historii wojskowej i fortyfikacji. Jeśli ktoś interesuje się architekturą obronną przełomu XIX i XX wieku, znajdzie tu wiele do obejrzenia. Forty w Piątnicy zaliczane są do najwartościowszych zespołów fortyfikacji z tego okresu w Polsce ze względu na dobry stan zachowania i unikalny układ ciągłego pasa obrony.

Rodziny z dziećmi też mogą tu zajrzeć, ale trzeba mieć na uwadze, że to nie jest bezpieczne miejsce do zabawy. Brak zabezpieczeń, strome schody, ciemne korytarze – wszystko wymaga rozwagi. Starsze dzieci zainteresowane historią czy przygodą z eksploracji z pewnością docenią klimat miejsca.

Nie jest to miejsce dla osób szukających wygodnej, przygotowanej atrakcji z przewodnikiem i infrastrukturą. Fort I to surowa historia w surowym wydaniu. Zwiedzanie na dziko warto poprzedzić zapoznaniem się z materiałami historycznymi – łatwiej wtedy zrozumieć, w jakim pomieszczeniu się akurat znajduje.

Stan obecny i przyszłość fortów

Fort I jest najlepiej zachowany spośród trzech fortów w Piątnicy. Wał międzyfortowy z fosą ciągnący się od strony Narwi jest zniekształcony tylko nieznacznie. Stoki zewnętrzne fosy zostały częściowo zawłaszczone na działki rekreacyjne, co ingeruje w przyforteczny krajobraz, ale władze samorządowe w Piątnicy powstrzymały proces degradacji.

Egzekwowane są zakazy zaśmiecania obiektu zabytkowego, organizowane są zawody sportowe i imprezy wypoczynkowe. Przy rozwijającym się zapleczu gastronomiczno-hotelowym w Piątnicy pojawia się szansa na rozwój turystyki w tym rejonie.

Kilka lat temu forty były wystawione na sprzedaż przez prywatnego właściciela mieszkającego w USA. Powierzchnia należąca do jednego z właścicieli wynosiła około 25 hektarów. Cena wywoławcza wynosiła 8,49 mln zł. Właściciel marzył, by kupił je samorząd lub ktoś, kto pozwoli, aby forty nadal służyły społeczności – jako miejsce spotkań, wydarzeń czy aktywności dla dzieci.

Praktyczne informacje – jak zwiedzić Fort I

Wstęp: Fort I nie jest oficjalnie zagospodarowanym muzeum – zwiedzanie odbywa się na własną odpowiedzialność, bez opłat. Brak biletów, brak wyznaczonych godzin otwarcia. Można przyjechać i zwiedzać, ale trzeba zachować ostrożność i szacunek dla zabytku.

Dojazd: Fort I znajduje się przy drodze z Łomży do Drozdowa. Z Łomży to około 5-7 km. Najłatwiej dojechać samochodem – można zaparkować w pobliżu i dojść pieszo. Komunikacja publiczna w tym rejonie jest ograniczona, więc warto mieć własny transport.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne zwiedzanie Fortu I warto zarezerwować od 1 do 2 godzin. Jeśli ktoś chce zobaczyć również Fort II i Fort III, należy doliczyć kolejne godziny – kompleks jest rozległy, a forty oddzielone od siebie dystansem wymagającym przejścia lub przejazdu.

Co zabrać: Latarkę – podziemne korytarze są ciemne. Wygodne obuwie – teren nierówny, miejscami błotnisty. Ubrania, które można pobrudzić. Jeśli ktoś planuje robić zdjęcia, warto mieć aparat z dobrą matrycą radzącą sobie w słabym świetle.

Bezpieczeństwo: Zwiedzanie na własną odpowiedzialność oznacza, że nikt nie zadba o bezpieczeństwo zwiedzających. Strome schody, brak barierek, kruche fragmenty konstrukcji – wszystko to wymaga uwagi. Nie warto wchodzić do fortu samemu – lepiej mieć towarzystwo. Dzieci tylko pod nadzorem dorosłych.

Okolica: W Piątnicy znajdują się również Fort II i Fort III. Fort II jest największy i najbardziej regularny, położony na wzgórzu wznoszącym się 55 m ponad poziom doliny Narwi. Od 1998 roku jest w posiadaniu prywatnego właściciela, który prowadzi prace renowacyjne. Fort III jest najbardziej zniszczony, ale też wart zobaczenia dla kompletności obrazu całego kompleksu.

Nie każdy wie, że forty w Piątnicy były wyposażone w spalinowy agregat prądotwórczy, własne piekarnie i ujęcia wody – wszystko po to, by wytrzymać długotrwałe oblężenie bez dostępu do zewnętrznego zaopatrzenia.

Forty w Piątnicy to kawałek historii, który nie został jeszcze w pełni zagospodarowany turystycznie. Dla niektórych to minus – brak infrastruktury, przewodników, oznaczeń. Dla innych plus – autentyczność, możliwość eksploracji na własną rękę, klimat miejsca, które pamięta czasy carskiej Rosji, polskiej niepodległości i niemieckiej inwazji. Warto tu zajrzeć, jeśli ktoś szuka czegoś więcej niż standardowa atrakcja z folderem i kasą biletową.